NGHỊCH LÝ VƯỜN NHO VÀ MẦU NHIỆM ĐỨC CÔNG BẰNG CỨU ĐỘ TRONG TIN MỪNG MÁTTHÊU

Dụ ngôn những người thợ làm vườn nho trong Tin Mừng Mátthêu (Mt 20:1-16a) trình bày một cuộc đụng độ triệt để giữa thước đo công bằng duy lý của nhân loại và mầu nhiệm công bằng cứu độ của Thiên Chúa. Dưới lăng kính tự nhiên của con người, phản ứng bất bình của nhóm thợ làm việc từ đầu ngày hoàn toàn hợp lý theo chuẩn mực công bằng phân phối: việc cào bằng một quan tiền giữa người lao tác mười hai giờ dưới nắng gắt và kẻ chỉ làm một giờ lúc chiều tà dường như xúc phạm đến tính cân xứng giữa công lao và thụ hưởng. Tuy nhiên, nghịch lý gây sốc này chính là phương thế sư phạm thần linh mà Đức Giêsu sử dụng để đập tan ảo tưởng về công nghiệp tự thân, giải trừ não trạng sòng phẳng kinh tế trong tương quan với Đấng Tạo Hóa, và vén mở bản chất thật sự của Nước Trời.

Đức công bằng của Thiên Chúa (iustitia Dei) không vận hành như một hệ thống kế toán thanh toán sòng phẳng theo sản lượng, mà là sự trung tín tuyệt đối của Đấng Tạo Hóa đối với giao ước và bản tính yêu thương vô biên của Người. Người chủ vườn không hề vi phạm công lý đối với nhóm thợ thứ nhất, bởi ông đã chi trả trọn vẹn đồng tiền nhật công đúng như giao ước pháp lý ban đầu. Điểm dị biệt mang tính cách mạng nằm ở chỗ: ông đã nâng bổng những kẻ đến sau bằng sự quảng đại thuần khiết vượt trên mọi đòi hỏi của nghĩa vụ. Nơi mầu nhiệm thánh ý, đức công bằng không hề bị bãi bỏ, trái lại, đức công bằng được bén rễ sâu xa và hoàn tất cách viên mãn trong lòng thương xót. Phần thưởng Nước Trời mà Thiên Chúa trao ban, đồng quan tiền của sự sống vĩnh cửu là một thực tại trọn vẹn không thể phân chia hay định lượng theo thời gian, bởi đó chính là sự hiệp thông với chính Thiên Chúa, một ân huệ nhưng không vượt quá mọi công trạng của loài thụ tạo.

1.   Cấu trúc khởi căn của dụ ngôn và sự đảo nghịch trật tự phân phối nhân loại

Về phương diện phê bình văn bản và cấu trúc văn học Tin Mừng, bản văn Mt 20:1-16a gắn liền trực tiếp với cuộc đàm thoại trước đó tại chương 19. Sau khi chứng kiến người thanh niên giàu có quay lưng bước đi vì không thể từ bỏ của cải, thánh Phêrô đã đại diện cho nhóm môn đệ nêu lên một nghi vấn mang đậm não trạng tính toán công trạng: "Thầy coi, phần chúng con, chúng con đã bỏ mọi sự mà theo Thầy. Vậy chúng con sẽ được gì?" (Mt 19:27). Đức Giêsu đáp lại câu hỏi này bằng một lời cảnh báo mang tính cánh chung: "Nhiều kẻ đứng đầu sẽ phải xuống hàng chót, và nhiều kẻ đứng chót sẽ được lên hàng đầu" (Mt 19:30). Dụ ngôn những người thợ làm vườn nho được đặt ngay sau đó và khép lại bằng chính công thức đảo ngược trật tự trần thế: "Thế là những kẻ đứng chót sẽ được lên hàng đầu, còn những kẻ đứng đầu sẽ phải xuống hàng chót" (Mt 20:16a). Cấu trúc bao hàm (inclusio) này khẳng định rằng trọng tâm bài học không nhắm vào quy chế lao động trần thế, mà nhắm thẳng vào nguyên tắc ân sủng chi phối Nước Thiên Chúa.

Chủ thể dẫn dắt toàn bộ tiến trình lịch sử trong dụ ngôn là người chủ nhà (oikodespotēs), một biểu tượng Cựu Ước kinh điển chỉ chính Đức Chúa, Đấng sở hữu và chăm sóc vườn nho Israel (x. Is 5:1-7; Tv 80:9-16). Sự tha thiết của Thiên Chúa đối với ơn cứu độ nhân loại được biểu đạt qua năm lần người chủ đích thân "đi ra" (exēlthen) tìm kiếm thợ vào các thời khắc then chốt: rạng đông (khoảng 6 giờ sáng), giờ thứ ba (9 giờ sáng), giờ thứ sáu (12 giờ trưa), giờ thứ chín (3 giờ chiều) và giờ thứ mười một (khoảng 5 giờ chiều). Địa bàn tuyển mộ là quảng trường (agora), nơi hội tụ những người cùng khổ nhất trong xã hội nông nghiệp thời bấy giờ: những người nhật công tự do không có tư liệu sản xuất, không khế ước bảo hộ, sống bấp bênh qua từng ngày. Tình trạng "đứng không" (argoi) của nhóm người lúc 5 giờ chiều không bắt nguồn từ thói lười biếng vô trách nhiệm, mà là bi kịch của những kẻ bị xã hội gạt ra bên lề: "Vì không ai thuê mướn chúng tôi".

Sự phân hóa thần học then chốt nằm ở hai phương thức xác lập mối tương quan giữa người chủ và người lao động. Nhóm thứ nhất khởi đầu ngày làm việc bằng một khế ước giao hoán minh bạch: đôi bên thỏa thuận tiền công nhật là một quan tiền (ek dēnariou tēn hēmeran). Ngược lại, bốn nhóm thợ tiếp theo bước vào vườn nho mà không hề có bất kỳ thỏa thuận định lượng nào; họ chỉ đón nhận một lời hứa đặt nền trên chính phẩm tính của chủ nhân: "Các anh cũng hãy đi vào vườn nho của tôi, tôi sẽ trả cho các anh những gì hợp lẽ công bằng" (ho ean ē dikaion dōsō hymin). Họ làm việc bằng niềm tín thác vào sự chính trực của người chủ hơn là sự bảo đảm của một văn bản pháp lý.

Kịch tính bùng nổ vào lúc hoàng hôn, thời điểm thanh toán tiền công theo quy định nghiêm nhặt của Luật Môsê nhằm bảo vệ người nghèo (x. Lv 19:13; Đnl 24:14-15). Người chủ cố ý ra lệnh cho viên quản gia: "Hãy gọi thợ lại mà trả công cho họ, bắt đầu từ những người đến sau chót cho đến những người đầu tiên" (Mt 20:8). Trật tự chi trả ngược dòng thời gian này là một chủ ý sư phạm mang tính thử nghiệm lòng người: nó buộc những người làm việc từ sáng sớm phải tận mắt chứng kiến những kẻ đến sau cùng nhận trọn vẹn một quan tiền (dēnarion). Từ sự chứng kiến ấy, lý trí tự nhiên của họ tự động suy diễn một kỳ vọng toán học tỷ lệ thuận: nếu người làm một giờ được một quan tiền, ắt hẳn người chịu nắng nóng mười hai giờ phải nhận được nhiều hơn. Khi thực tế chỉ nhận đúng một quan tiền theo giao ước, họ đã nổi giận và cằn nhằn (egoggyson), tố cáo người chủ đã "đồng hóa" (isous autous hēmin epoiēsas) những kẻ đến sau với những người đã "phải chịu gánh nặng cả ngày và cái nắng thiêu đốt".

Lời hồi đáp của người chủ đã vạch trần tận căn sự sa đọa trong cái nhìn của con người: "Này bạn, tôi không xử bất công với bạn đâu. Bạn đã chẳng thỏa thuận với tôi một quan tiền sao? ... Hay vì thấy tôi tốt bụng mà mắt bạn đâm ra ghen ghét?" (Mt 20:13, 15). Cụm từ Hy Lạp nguyên bản "ophthalmos sou ponēros estin" (nghĩa đen: mắt bạn xấu/ác) lột tả tình trạng cái nhìn bị vẩn đục bởi thói đố kỵ và tính toán vị kỷ. Nhóm thợ đầu tiên không phẫn nộ vì họ bị tước đoạt quyền lợi hợp pháp, mà phẫn nộ vì kẻ khác được hưởng lòng thương xót. Đó là sự biến chứng của lý tính con người khi đối diện với chiều kích vô biên của ân sủng thần linh.

2.   Sự bất cân xứng giữa trật tự giao hoán trần thế và trật tự ân sủng thần linh

Để thấu triệt cuộc đối thoại giữa người chủ vườn và nhóm thợ rạng đông, cần đặt quan niệm công bằng của nhân loại và đức công bằng của Thiên Chúa lên bình diện phân tích bản thể luận mang tính đối chiếu sâu sắc.

Trong triết học cổ điển và luật học tự nhiên, đức công bằng (iustitia) được định nghĩa theo truyền thống Aristote-Ulpian là ý chí kiên định và bất biến trả cho mỗi người những gì thuộc về họ (constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi). Trên bình diện này, công bằng vận hành qua hai trục: công bằng giao hoán (iustitia commutativa) điều chỉnh quan hệ trao đổi ngang giá giữa các cá nhân, và công bằng phân phối (iustitia distributiva) điều phối lợi ích cũng như gánh nặng theo tỷ lệ đóng góp của từng chủ thể. Tiêu chuẩn thẩm định luôn là các biến số định lượng khách quan: thời lượng tiêu hao, cường độ mồ hôi, năng suất lao động và giá trị thành phẩm thặng dư.

Ngược lại, đức công bằng của Thiên Chúa trong mạc khải Kinh Thánh (tsedaqah trong tiếng Hip-ri; dikaiosynē trong tiếng Hy Lạp) hoàn toàn vượt thoát khỏi khung khổ trao đổi kinh tế. Sự công chính của Thiên Chúa cốt tại sự thành tín (emunah) đối với chính bản tính chí thiện và chương trình cứu độ phổ quát của Người. Thiên Chúa không vận hành như một viên tài phán khô khan phân chia các phần vật chất có giới hạn, mà là Đấng giải thoát kẻ khốn cùng khỏi vực sâu hư vô và sự chết. Đồng quan tiền (denarius) trong bối cảnh Palestine thế kỷ thứ nhất không phải là tiền thưởng thặng dư tích lũy; đó là mức sống tối thiểu mang tính sinh tồn để một người thợ nông nghiệp nuôi sống bản thân và gia đình qua một ngày. Nếu người làm việc ở giờ thứ mười một chỉ nhận được một phần mười hai quan tiền theo tỷ lệ thời gian cơ học, gia đình họ sẽ phải chịu đói khát đêm hôm ấy. Bằng việc chi trả trọn vẹn một quan tiền, người chủ đã thỏa mãn trọn vẹn đức công bằng giao hoán đối với người đến sớm, đồng thời khai mở một nền công lý cao hơn: công lý của sự sống và phẩm giá con người.

Sự va chạm giữa hai trật tự công bằng này vạch trần căn bệnh thiêng liêng cố hữu nơi con người: sự thoái hóa từ tâm thế "người con thảo trong nhà Cha" sang tư duy "kẻ làm thuê mưu cầu tiền lương". Tương tự người anh cả trong Dụ ngôn Người Cha Nhân Hậu (Lc 15:11-32)—người đã nổi cơn thịnh nộ vì lòng bao dung của cha dành cho đứa em hoang đàng trở về—nhóm thợ rạng đông đã nhìn tha nhân qua lăng kính cạnh tranh sinh tồn thay vì tình huynh đệ. Khi biến tương quan với Thiên Chúa thành một bản khế ước đổi chác sòng phẳng, con người tự tước đoạt năng quyền chiêm ngắm và hân hoan trước lòng nhân hậu vô biên của Đấng Tạo Hóa.

3.   Truyền thống chú giải Giáo phụ về chiều kích cứu độ sử và đồng quan tiền hằng sống

Các Giáo phụ thời kỳ đầu đã tiếp cận dụ ngôn vườn nho bằng một nhãn quan thần học hòa quyện giữa biểu tượng cứu độ sử phổ quát và sự phân định nội tâm của linh hồn cá vị.

Thánh Âu Tinh, trong Bài giảng 87 (Sermo 87), đã giải quyết dứt điểm vấn nạn "bất công" bằng cách xác định bản chất siêu nhiên của đồng quan tiền: đó chính là sự sống vĩnh cửu (vita aeterna). Giám mục thành Hippo chỉ ra rằng sự sống đời đời là thực tại viên mãn tuyệt đối, không thể chứa đựng sự hơn kém về thời gian thụ hưởng nơi cõi vĩnh hằng. Dù một linh hồn bước vào Nước Trời từ thời khởi thủy của nhân loại hay vào những giây phút cuối cùng của cuộc đời, thì cùng đích của họ đều là sự chiêm ngắm chính Thiên Chúa trong ánh sáng vinh phúc.

Thánh Âu Tinh lập luận sâu sắc rằng thụ tạo không bao giờ làm cho Thiên Chúa giàu có hơn bằng lao tác của mình; trái lại, chính Thiên Chúa là Đấng "canh tác" tâm hồn con người (Deus colit nos) để biến đổi con người trở nên tốt lành hơn và có khả năng dung chứa vinh quang của Người. Vì vậy, việc trao ban đồng quan tiền như nhau cho mọi người không phải là sự bất công đối với người đến sớm, mà là sự khẳng định bản chất nhưng không của ơn cứu độ: "Chớ ai than phiền nếu đồng bạc sự sống đời đời như nhau được trao cho kẻ đến muộn; bởi vì ngươi được sống không phải nhờ công trạng của ngươi, mà là nhờ lòng thương xót của Thiên Chúa".

Trong khi đó, Thánh Grêgôriô Cả, trong Bài giảng 19 trên các Tin Mừng (Homilia in Evangelia XIX), đã triển khai một hệ thống chú giải song đối giữa lịch sử thánh và đời sống cá nhân. Trên bình diện lịch sử cứu độ, các khung giờ tương ứng với các giai đoạn mặc khải tiệm tiến: bình minh từ Ađam đến Nôê, giờ thứ ba từ Nôê đến Ápraham, giờ thứ sáu từ Ápraham đến Môsê, giờ thứ chín là thời đại các Ngôn sứ, và giờ thứ mười một chính là thời kỳ cánh chung khi các Dân ngoại được quy tụ qua Tin Mừng của các Tông đồ. Trên bình diện đời người, năm thời điểm biểu trưng cho các giai đoạn sinh học và thiêng liêng: tuổi ấu thơ, tuổi thanh xuân, tuổi tráng niên, tuổi già xế bóng và giờ phút lâm chung. Thánh Grêgôriô Cả nhấn mạnh rằng Thiên Chúa không bao giờ khép lại cánh cửa ân sủng đối với bất kỳ ai, ngay cả khi họ chỉ kịp hồi tâm hoán cải vào những hơi thở tàn của cuộc đời.

Hình ảnh sống động nhất trong Tin Mừng minh họa cho người thợ làm việc ở "giờ thứ mười một" chính là người trộm lành (Thánh Dismas) trên đồi Canvê (Lc 23:39-43). Cả cuộc đời người này chìm đắm trong tội ác và trộm cướp, nhưng chỉ qua một ánh nhìn đức tin trước sự vô tội của Đấng Chịu Đóng Đinh, ông đã cất tiếng khẩn cầu: "Lạy Thầy Giêsu, xin nhớ đến tôi khi Thầy vào Nước của Thầy". Lời đáp từ của Đức Kitô: "Hôm nay, anh sẽ được ở với tôi trên Thiên Đàng" chính là việc trao ban trọn vẹn đồng quan tiền cứu rỗi cho kẻ chỉ kịp lao tác một giờ cuối cùng của ngày đời. Sự kiện này tái khẳng định giáo huấn của Thánh Gioan Kim Khẩu trong bài giảng lễ Phục Sinh: Thiên Chúa đón nhận công lao của người đi trước, nhưng Người cũng ôm ấp ước nguyện chân thành của kẻ đi sau; Người ban thưởng cho hành động nhưng đồng thời tôn vinh thiện chí hoán cải của tâm hồn.

4.   Nền tảng thần học Tôma về lòng thương xót như là cội rễ của mọi công lý thần linh

Đỉnh cao của sự suy tư kinh viện về mối tương quan giữa đức công bằng và lòng thương xót được đúc kết bởi Thánh Tôma Aquinô trong bộ tổng luận Summa Theologiae. Trong phần I, câu hỏi 21, điều 4, khi tra vấn liệu trong mọi công trình của Thiên Chúa có luôn hiện diện đồng thời đức công bằng và lòng thương xót hay không (Utrum in quolibet opere Dei sit iustitia et misericordia), Tiến sĩ Thiên thần đã khẳng định một nguyên lý nền tảng của thần học Công giáo:

"Opus divinae iustitiae semper praesupponit opus misericordiae, et in eo fundatur."

(Công trình của đức công bằng Thiên Chúa luôn tiền giả định công trình của lòng thương xót, và được đặt nền tảng trên lòng thương xót).

Lập luận của Thánh Tôma làm sáng tỏ trật tự bản thể học: Nếu Thiên Chúa chỉ hành động theo đức công bằng thuần túy theo nghĩa pháp lý nhân loại, thụ tạo tuyệt đối không thể tồn tại. Giữa Đấng Tự Hữu vô biên và thụ tạo hữu hạn luôn tồn tại một khoảng cách bản thể vô tận (infinita distantia), khiến thụ tạo không bao giờ có thể tự thiết lập một quyền độc lập để buộc Thiên Chúa phải mắc nợ mình. Việc Thiên Chúa tạo dựng muôn loài từ hư vô, ban cho thụ tạo phẩm giá và mời gọi con người thông phần vào sự sống thần linh không bắt nguồn từ bất kỳ món nợ nào có trước, mà khởi phát thuần túy từ lòng thương xót và lòng quảng đại tuyệt đối (ex pura liberalitate). Vì thế, lòng thương xót chính là cội rễ khởi nguyên; đức công bằng sau đó chỉ vận hành nhằm duy trì sự trung tín và trật tự đối với những điều mà lòng thương xót đã tự do ban phát.

Đồng thời, Thánh Tôma xác quyết rằng lòng thương xót không bao giờ phá vỡ hay mâu thuẫn với đức công bằng, mà chính là sự viên mãn rực rỡ nhất của đức công bằng (plenitudo iustitiae). Trong Summa Theologiae I, q. 21, a. 3, ad 2, ngài đưa ra một ví dụ minh họa: Nếu một người trả cho người khác hai trăm đồng trong khi chỉ nợ một trăm đồng theo khế ước, hành vi đó không hề phạm vào đức công bằng, mà là hành động của lòng quảng đại và nhân từ vượt trên công lý (non quidem contra iustitiam faciendo, sed aliquid iustitia maius operando). Sự bất công chỉ xảy ra khi một chủ thể từ chối trao cho tha nhân những gì thuộc quyền sở hữu chính đáng của họ; còn khi một chủ thể trao ban vượt quá nghĩa vụ pháp lý, hành vi ấy thuộc về trật tự ân sủng.

Áp dụng phân định này vào Mt 20:1-16a, người chủ vườn đã chu toàn tuyệt đối đức công bằng giao hoán khi chi trả đầy đủ một quan tiền cho những người làm từ sáng sớm theo đúng khế ước. Khi trao cùng một quan tiền cho những người làm lúc 5 giờ chiều, ông hoàn toàn không trích đoạt bất kỳ phần tiền nào của nhóm thứ nhất để bù đắp cho nhóm sau. Ông sử dụng chính tự do và tài sản của mình để cứu vớt thân phận bần cùng của người khác: "Chẳng lẽ tôi lại không có quyền tùy ý định đoạt về những gì là của tôi sao?" (Mt 20:15). Nơi mầu nhiệm Vườn Nho, lòng thương xót của Thiên Chúa đã siêu thăng trật tự phân phối trần thế mà vẫn bảo toàn trọn vẹn sự công chính thánh thiện của Người.

5.   Huấn quyền Giáo hội về tương quan giữa ân sủng tiên thiên và công nghiệp con người

Mối tương tác giữa nỗ lực tự do của con người và tính nhưng không của ân sủng Thiên Chúa được Giáo hội Công giáo minh định một cách chặt chẽ trong các văn kiện Huấn quyền qua các thời kỳ, nhằm loại trừ cả lạc giáo Pelagiô (tự phụ công nghiệp) lẫn chủ thuyết định mệnh (phủ nhận tự do con người).

Sách Giáo lý Hội thánh Công giáo (CCC), tại các điều 2007 và 2008, phân định ranh giới then chốt về khái niệm công nghiệp:

• Điều 2007: Đối với Thiên Chúa, theo nghĩa pháp lý nghiêm ngặt, con người hoàn toàn không có quyền đòi hỏi bất kỳ công nghiệp nào. Giữa Đấng Tạo Hóa và loài thụ tạo có một sự bất bình đẳng vô biên, bởi vì con người đã lãnh nhận tất cả sự hiện hữu và hoạt động từ chính Người.
• Điều 2008: Công nghiệp của con người trước mặt Thiên Chúa trong đời sống Kitô giáo phát xuất từ việc Thiên Chúa đã tự do tiền định cho con người được cộng tác vào công trình ân sủng của Người. Ân sủng làm cha của Thiên Chúa luôn đi bước trước bằng sự thôi thúc thánh thiêng, và hành động tự do của con người đi bước sau bằng sự đáp ứng. Do đó, giá trị công nghiệp của mọi việc lành trước hết phải được quy về ân sủng Thiên Chúa, rồi sau đó mới đến phần của tín hữu.

Công đồng Trentô (Khoá VI, Sắc lệnh về sự Công chính hoá, chương 16) đã trích lại lời của Thánh Âu Tinh để làm sáng tỏ tín lý này: Khi Thiên Chúa đội triều thiên tưởng thưởng công nghiệp của chúng ta, Người không làm gì khác hơn là đội triều thiên cho chính các ân huệ của Người (cum Deus coronat merita nostra, nihil aliud coronat quam munera sua). Không có một nỗ lực nhân loại nào có thể tự thiết lập giá trị cứu độ nếu không được tháp nhập vào hy tế duy nhất của Đức Kitô.

Tiến trình đào sâu thần học này được tiếp nối mạnh mẽ qua các giáo huấn của các vị Giáo hoàng thời hiện đại:

• Thánh Gioan Phaolô II, trong Thông điệp Dives in Misericordia (năm 1980), khẳng định rằng lòng thương xót đích thực không đối kháng với sự công bằng, mà biểu lộ chiều kích sâu thẳm nhất của sự công bằng. Ngài nhấn mạnh rằng lịch sử cứu độ chứng minh tình yêu của Thiên Chúa luôn lớn hơn tội lỗi và sự yếu hèn của thụ tạo, và chính lòng thương xót có sức mạnh phục hồi phẩm giá con người vượt qua mọi cơ chế tố tụng pháp lý khô khan.
• Đức Giáo hoàng Bênêđíctô XVI, trong suốt triều đại giáo hoàng, thường xuyên liên kết dụ ngôn vườn nho với sự biến đổi căn bản của người môn đệ. Ngay từ khi xuất hiện trên ban-công Đền thờ Thánh Phêrô vào ngày được bầu chọn (19/04/2005), ngài đã định nghĩa sứ mạng của mình là "một người thợ khiêm hạ trong vườn nho của Chúa". Trong các huấn từ phụng vụ, ngài vạch rõ thái độ ghen tị của những người thợ giờ thứ nhất phản ánh hội chứng "người anh cả"—sự tự phụ tôn giáo biến đặc ân được thuộc về Chúa thành quyền lực đòi hỏi, mà quên mất rằng chính việc được hiện diện và phục vụ trong vườn nho từ sáng sớm đã là một ân huệ vô giá và nguồn hoan lạc sâu xa.
• Đức Giáo hoàng Phanxicô, trong Tông sắc Misericordiae Vultus (năm 2015), tại các đoạn 20 và 21, xác quyết rằng lòng thương xót không phải là dấu chỉ của sự yếu đuối, mà là sự biểu lộ quyền năng tuyệt đối của Thiên Chúa. Đức Thánh Cha cảnh báo việc biến đức công bằng thành một thứ chủ nghĩa duy luật hẹp hòi; nếu Thiên Chúa chỉ dừng lại ở đức công bằng theo luật định, Người sẽ không cứu vớt được nhân loại. Lòng thương xót vượt lên trên công lý để hoán cải con tim tội nhân và đưa họ trở về với sự công chính đích thực.

6.   Cuộc hoán cải tâm thức thoát khỏi ảo tưởng sòng phẳng để bước vào sự hiệp thông thần linh

Dụ ngôn thợ làm vườn nho không dừng lại ở mức độ trừu tượng của tư tưởng, mà đặt ra một đòi hỏi hoán cải hiện sinh sâu sắc cho người tín hữu trong đời sống Giáo hội.

Thách đố trường kỳ của đời sống đức tin là cám dỗ thương mại hóa mối dây liên kết với Thiên Chúa (chuyển đổi từ trật tự communio sang trật tự commercium). Con người dễ rơi vào tâm lý tự mãn khi so sánh thời gian phục vụ, các chức vụ đảm nhận, hay các hy sinh cá nhân với những người khác. Thái độ so đo ấy biến đời sống Giáo hội thành một vũ đài của sự cạnh tranh công đức, nơi sự xuất hiện của những người hoán cải muộn màng bị nhìn nhận bằng ánh mắt hoài nghi và hậm hực. Khi một tâm hồn mang "con mắt ác" (ophthalmos ponēros), họ cảm thấy thiệt thòi trước lòng quảng đại của Thiên Chúa dành cho người khác, và vô tình tự giam hãm chính mình bên ngoài niềm vui cứu độ.

Lời nhắc nhở của người chủ vườn: "Này bạn, tôi không xử bất công với bạn đâu" mở ra một nhãn quan thiêng liêng hoàn toàn mới. Được kêu gọi vào vườn nho từ lúc rạng đông của cuộc đời được tái sinh qua phép Rửa, được nuôi dưỡng bởi các Bí tích, được gìn giữ khỏi sự tàn phá của tội lỗi tự thân đã là một đặc ân tuyệt đỉnh mà Thiên Chúa dành riêng cho người tín hữu. Lao tác trong vườn nho không phải là bản án khổ sai phải chịu đựng để đổi lấy tiền lương cánh chung, mà là niềm vinh hạnh khôn xiết của người con thảo được đồng công với Chúa Cha trong cánh đồng lịch sử.

Cái nhìn con người luôn bị chi phối bởi ảo tưởng về sự khan hiếm tài nguyên trần thế, dẫn đến suy nghĩ vị kỷ theo mô hình triệt tiêu lẫn nhau: người này nhận thêm thì người kia ắt phải nhận ít đi. Nhưng nơi Thiên Chúa, ân sủng là nguồn mạch vô tận không bao giờ cạn kiệt. Vinh quang Thiên Quốc không phải là một món hàng vật chất bị xé nhỏ theo tỷ lệ giờ giấc, mà là sự kết hiệp trọn vẹn với chính Thiên Chúa Ba Ngôi. Kẻ đến sau không lấy mất bất kỳ phần phúc nào của người đến trước, bởi vì Đấng là Tất Cả trong mọi sự tự hiến trọn vẹn cho từng tâm hồn theo mức độ mở ra của lòng mến. Người thợ giờ thứ nhất chỉ thực sự tìm lại được sự tự do nội tâm khi họ thoát khỏi vòng xoáy tính toán sòng phẳng, để có thể hòa chung niềm vui với Người Chủ khi thấy người anh em bần cùng giờ chót được cứu sống khỏi nạn diệt vong.

Sự công bằng của Thiên Chúa được mạc khải trọn vẹn nơi mầu nhiệm Tử nạn và Phục sinh của Đức Kitô. Nơi đồi Canvê, sự thánh thiện và đức công bằng cứu độ đã gặp gỡ lòng thương xót vô biên: Đấng Vô Tội đã tự nguyện gánh lấy cái nắng gay gắt và sức nặng nghiệt ngã của tội lỗi trần gian để ban tặng không điều kiện sự sống đời đời cho một nhân loại bất xứng. Đứng trước mầu nhiệm ấy, mọi thụ tạo từ các bậc đại thánh đã hiến trọn cuộc đời trong sự thánh thiện cho đến kẻ tử tội vừa kịp thốt lên lời ăn năn thống hối trong hơi thở cuối cùng đều chỉ là những người nhật công nghèo nàn được cứu rỗi nhờ ân sủng nhưng không. Việc nhận thức rằng công lý thần linh luôn được cắm rễ trong lòng thương xót giải phóng con người khỏi mọi hình thức kiêu ngạo thiêng liêng, đồng thời biến toàn bộ đời sống đức tin thành một bản trường ca tri ân bất tận, nơi con người vui sướng phó thác trọn vẹn vào Đấng Tối Cao, Đấng luôn dùng lòng nhân hậu vô biên để biến những kẻ rốt hết thành những người đầu tiên trong Vương Quốc của Người.

Lm. Từ Tâm

Ban truyền thông Giáo phận Thanh Hoá