JOSEPH RATZINGER VÀ VIỆC THẤU HIỂU SỰ QUAN PHÒNG CỦA THIÊN CHÚA

WHĐ (14/11/2026) – Joseph Ratzinger, sau này là Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI, là nhà thần học, học giả, nhà văn và nhà sử học về Kitô giáo. Ngài hiểu rất sâu về sự quan phòng của Thiên Chúa, tức việc Thiên Chúa luôn chăm sóc và dẫn dắt lịch sử cũng như cuộc đời của từng người.

Sự quan phòng là chủ đề của các thánh vịnh và của toàn bộ Kinh thánh. Đó cũng là chủ đề trong các tác phẩm lịch sử của Thánh Augustinô, như Tự thú và Thành đô Thiên Chúa. Montaigne, nhà văn và nhà triết học theo chủ nghĩa nhân văn thời Phục hưng, đã bền bỉ thừa nhận sự quan phòng của Thiên Chúa. Cha Jean-Pierre Caussade dành cả đời để sống và loan báo điều đó. Các vị mục tử, nhà thần học và chứng nhân tử đạo tại Hoa Kỳ như Đức cha Michael Portier và Cha Stanley Rother cũng cảm nghiệm được sự quan phòng của Thiên Chúa. sự quan phòng còn được mặc khải qua những lần Đức Mẹ hiện ra, chẳng hạn Đức Mẹ Guadalupe. Ngay cả một nhà sử học và học giả lỗi lạc như Joseph Ratzinger cũng chưa bao giờ nghi ngờ điều đó: Thiên Chúa hiện diện giữa chúng ta.

Đức tin đã nâng đỡ Ratzinger qua nhiều thử thách. Khi chủ nghĩa toàn trị Quốc xã thống trị châu Âu, ngài bị buộc phải nhập ngũ vào quân đội Đức. Sau đó, ngài sống qua nỗi khiếp sợ của thời Chiến tranh lạnh và sự trỗi dậy của chủ nghĩa vô thần hoài nghi trong giới học thuật châu Âu. Ngài là một trong những trí thức đứng sau Công đồng Vatican II, là thời điểm Giáo hội đối diện với những thách đố của thế giới hiện đại mà vẫn giữ vững các niềm tin căn bản của Kitô giáo, chẳng hạn niềm tin rằng Thánh ý Thiên Chúa vẫn hiện diện ngay cả trong một thế giới đầy đau thương và rối ren.

Một trong những trình bày cô đọng nhất của Đức Ratzinger về triết lý lịch sử của ngài, trong đó có đức tin vào sự quan phòng, là cuốn Eschatology: Death and Eternal Life - Cánh chung học: Sự chết và sự sống đời đời, xuất bản bằng tiếng Anh năm 1988. Cánh chung học bàn về khía cạnh đáng sợ nhất của kiếp người, đồng thời là những giáo huấn rắc rối nhất của Kitô giáo.

HIỆN HỮU, SỰ CHẾT VÀ CÕI ĐỜI ĐỜI

Cái chết luôn hiện diện giữa chúng ta. Người ta tưởng các Kitô hữu sẽ cảm thấy thanh thản khi nghĩ đến cái chết, nhưng thực tế lại ngược lại: Cái chết vẫn gây khiếp sợ. Trong một thế giới ngày càng tập trung vào y học, con người cố trì hoãn cái chết càng lâu càng tốt, dù biết rằng mọi sự, kể cả cái chết, đều nằm trong Thánh ý của Thiên Chúa.

Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của cái chết. Với một số người, chết là trở thành hư vô. Với Kitô hữu, chết dẫn đến thiên đàng hoặc hỏa ngục, hoặc luyện ngục, theo niềm tin của người Công giáo. Nhưng điều đó xảy ra thế nào và tại sao? Khi chết, con người có đi thẳng lên thiên đàng hay xuống hỏa ngục không? Hay họ “ngủ yên” chờ Chúa Kitô trở lại trong ngày Phán xét? Hiểu sự quan phòng của Thiên Chúa giúp ta thấy gì nơi những câu hỏi này?

Đức Ratzinger mở đầu cuốn sách bằng một khẳng định mạnh mẽ nêu lên chủ đề của ngài: “Chúng ta sống vì chúng ta được ghi khắc trong trí nhớ của Thiên Chúa. Trong trí nhớ của Thiên Chúa, chúng ta không phải là một cái bóng, hay một hồi tưởng thoáng qua.” Đức Ratzinger lập luận rằng trong trí nhớ của Thiên Chúa thì sự sống này là một sự sống liền mạch xuyên suốt dòng thời gian, chứ không chỉ giới hạn trong những năm tháng hữu hạn mà con người còn thức dậy và hít thở. Thánh ý của Thiên Chúa luôn ở với chúng ta, xuyên suốt dòng thời gian.

Với nhiều người, sự quan phòng của Thiên Chúa nghĩa là Thiên Chúa đang nắm tay ta ngay lúc này, trong từng khoảnh khắc. Nhưng theo Đức Ratzinger, sự quan phòng của Thiên Chúa còn là một cõi đời đời bao gồm vô vàn khoảnh khắc, trong mỗi khoành khắc đó ta cảm nghiệm được Nước Thiên Chúa.

Khi con người hiện hữu trong thời gian cùng với Chúa Kitô, là Con Người, là Ngôi Lời - Logos, con người được đưa vào kế hoạch lịch sử của Thiên Chúa, nơi “những bức tường ngăn cách trời và đất, quá khứ, hiện tại và tương lai, trở nên trong suốt như thủy tinh”. Nói cách khác, người đã chết không “ngủ”, cũng không phải đã ra khỏi thời gian hay ra khỏi lịch sử. Họ vẫn thuộc về thời gian và lịch sử, nên vẫn nằm trong sự quan phòng của Thiên Chúa. Chúa Kitô là “Người Con, nơi Ngài, cái khoảng cách mà con người không thể vượt qua giữa ‘đã’ và ‘chưa’ được nối lại với nhau.”

Ngoài ra, “cõi đời đời không thể đo lường bằng thời gian, vì đó là một trật tự hoàn toàn khác”. Cánh chung học không nói về thời gian, mà nói về sự sống. Sự sống đời đời là sự sống không thể bị hủy diệt. Vì thế, Kitô giáo là “một cuộc gặp gỡ luôn được làm mới” trong một khoảnh khắc vượt ngoài thời gian. Sự sống đời đời là sự sống đích thực, có sức “thanh luyện và biến đổi”.

Như nhiều triết gia cổ đại đã dạy, cái chết là một cánh cửa mở ra, và đau khổ là sự đón nhận điều sắp đến. Nếu không như vậy, thì sự thật về con người chỉ là họ sẽ qua đi, không có sự tồn tại vững bền tự thân. Con người càng dựa vào chính mình, họ càng thấy mình lơ lửng trong hư không.

Chúa Kitô đại diện cho mọi thời gian, toàn bộ lịch sử và toàn thể công trình tạo dựng, đồng thời là sự hợp nhất giữa thân xác và linh hồn. “Chết trong Chúa Kitô” là được sống, là thuộc về một toàn thể, thuộc về cả vũ trụ, thuộc về mọi lịch sử và mọi thời gian. Chúa Giêsu, Đấng Emmanuel, là “Thiên Chúa ở cùng chúng ta”. Đức Ratzinger viết: “Nếu khả năng đón nhận chân lý và khả năng yêu thương của con người là nơi sự sống đời đời có thể bừng lên, thì sự sống đời đời có thể được cảm nghiệm một cách có ý thức ngay trong hiện tại.” Hơn nữa, “sự sống đời đời không cô lập con người, nhưng dẫn họ ra khỏi sự cô lập để đi vào sự hiệp nhất đích thực với anh chị em mình và với toàn thể thụ tạo của Thiên Chúa.” Điều này có nghĩa là “một cõi đời đời mà có điểm khởi đầu, nghĩa là bắt đầu lúc một người chết đi, thì không còn là cõi đời đời nữa. Con người đã sống trong một khoảng thời gian nhất định và chết vào một thời điểm nhất định thì không thể đơn giản chỉ là chuyển từ trạng thái ‘thời gian’ sang trạng thái ‘đời đời’, phi thời gian.”

VỀ LUYỆN NGỤC

Đức Ratzinger chịu ảnh hưởng sâu đậm từ lý thuyết của Thánh Augustinô về thời gian: ký ức về quá khứ, ý thức về hiện tại và sự mong đợi về tương lai. Theo ngài, Thánh Augustinô tin rằng ký ức vẫn tiếp tục sau khi chết, nên mối liên hệ của ta với dòng chảy của thời gian vẫn tiếp tục. Điều này được soi sáng bằng ý niệm về luyện ngục:

Tội lỗi mà tôi gây ra vẫn còn tiếp tục gây ra hậu quả và tội lỗi ấy là một phần của con người tôi. Vì thấm sâu vào tận con người tôi, tội lỗi ấy trở thành một phần trong sự gắn kết không dứt của tôi với dòng thời gian. Vì thế, vẫn có những người đang thực sự phải đau khổ do tội lỗi của tôi, và do đó vẫn ảnh hưởng đến tôi.

Thêm vào đó, “tình yêu không thể… khép kín trước tha nhân và cũng không thể thiếu họ, chừng nào thời gian, và cùng với nó là đau khổ, vẫn là điều có thực.” Vì vậy, tình yêu gắn chúng ta với những đau khổ hiện tại của con người, ngay cả sau khi chết. Theo đó, luyện ngục là:

…tội lỗi chưa được hóa giải, là nỗi đau tiếp tục lan tỏa vì hậu quả của tội lỗi ấy. Luyện ngục nghĩa là phải chịu đựng đến cùng những hậu quả của tội lỗi mà mình đã để lại nơi trần gian, trong niềm xác tín rằng mình đã được Thiên Chúa chấp nhận dứt khoát, nhưng vẫn phải chịu đựng gánh nặng vô cùng khi Đấng mình yêu mến có vẻ như đang ẩn mặt.

NHIỆM THỂ CHÚA KITÔ

Nhiệm Thể Chúa Kitô có nghĩa là “mỗi con người vừa hiện hữu trong chính mình, vừa hiện hữu bên ngoài mình: Mọi người đồng thời hiện hữu trong người khác. Điều xảy ra nơi một cá nhân có ảnh hưởng đến toàn thể nhân loại, và điều xảy ra trong nhân loại cũng xảy ra trong từng cá nhân.”

Đức Ratzinger đặt câu hỏi: Nếu người đã chết, kể cả các thánh, chỉ đang “ngủ” chờ ngày Phán xét, thì tại sao ta lại cầu nguyện cho người chết, hay xin các thánh cầu thay nguyện giúp? Ngài khẳng định: “Ngay cả khi đã vượt qua ngưỡng cửa của thế giới bên kia, con người vẫn có thể cưu mang nhau và vác gánh nặng của nhau.”

Đức Ratzinger nhận xét rằng sau Công đồng Vatican II, có khuynh hướng gạt bỏ vai trò của linh hồn như một thực tại vẫn tồn tại giữa cái chết và ngày tận thế, tách linh hồn ra khỏi thời gian và cho rằng sự sống lại diễn ra ngay lúc chết. Nhưng Đức Ratzinger tin rằng giữa cái chết và ngày tận thế, sự sống không hề bị gián đoạn. Bởi vì con người là anima forma corporis - linh hồn là mô thể của thân xác, một yếu tính, con người là thụ tạo mà việc ngắm nhìn Thiên Chúa thuộc về chính hữu thể của họ.

Sự quan phòng chính là việc được Thiên Chúa cho ngắm nhìn như thế, và Thiên Chúa luôn nhìn thấy con người. Trong sự quan phòng của Thiên Chúa, người đã chết vẫn gắn kết với dòng thời gian vốn đang tiến về cuộc Phán xét, và bước chuyển từ sự sống sang cái chết vẫn chờ đợi thánh ý của Thiên Chúa.

Tác giả: Russell M. Lawson (catholicexchange.com)

Chuyển ngữ: Phêrô Phạm Văn Trung

Nguồn: vaticannews.va