Chuyển ngữ: Tri Khoan
14/05/2026
WHĐ (14/5/2026) - Mười tám năm sau khi các cuộc biểu tình buộc Đức Bênêđictô phải hủy chuyến thăm, biến cố đó vẫn cho thấy một xung đột sâu xa hơn giữa đức tin, lý trí và sự ngụy biện của phần lớn quan điểm khoan dung thế tục. Đó là một kiểu tư duy thế tục đề cao khoan dung, nhưng đôi khi lại thiếu khoan dung với chính tôn giáo.
Khi Đức Giáo hoàng Lêô XIV diễn thuyết tại Đại học La Sapienza ở Rôma vào thứ Năm này, ngài sẽ tránh được thử thách từng xảy đến với Đức Bênêđictô XVI, người cách đây 18 năm đã buộc phải hủy chuyến viếng thăm của ngài giữa làn sóng phản đối ngày càng tăng.
Chưa từng có vị giáo hoàng nào trước đó bị buộc phải hủy một bài diễn văn tại bất kỳ trường đại học nào trong thành phố. Thật trớ trêu, Đại học La Sapienza được thành lập bởi Đức Giáo hoàng Boniface VIII vào thế kỷ XIV, và chuyến viếng thăm của Đức Bênêđictô lẽ ra sẽ tiếp nối bước chân của các vị tiền nhiệm, Thánh Gioan Phaolô II năm 1991 và Thánh Phaolô VI năm 1964. Bản thân là một giáo sư lỗi lạc, bài diễn thuyết của Đức Bênêđictô đã được mong đợi với nhiều háo hức.
Thế nhưng, khi ngày diễn ra sự kiện đến gần, sự phản đối càng dữ dội hơn. Ngày 15 tháng 1 năm 2008, chỉ hai ngày trước khi ngài xuất hiện, Đức Giáo hoàng đã thực hiện một bước đi chưa từng có tiền lệ là hủy chuyến thăm, sau khi Bộ trưởng Nội vụ Ý cho biết có khả năng xảy ra đụng độ giữa các nhóm cực đoan. Đức Hồng y Tarcisio Bertone, khi ấy là Quốc vụ khanh Tòa thánh, nói rằng quyết định này là một bước đi “thận trọng” nhằm “loại bỏ bất cứ cái cớ nào cho những cuộc biểu tình có thể gây khó chịu cho tất cả mọi người.” Thay vào đó, Đức Bênêđictô gửi đến trường đại học bài diễn văn mà ngài đã chuẩn bị sẵn.
Tôi còn nhớ rất rõ khi đưa tin về biến cố này, bởi việc hủy bỏ đã gây chấn động trong Giáo hội, dân sự và học thuật, khiến Tổng thống Ý và Đức Hồng y Đại diện Giáo phận Rôma phải lên tiếng ủng hộ, dù rất ít nhân vật nổi bật khác làm điều tương tự. Quan trọng hơn, vụ việc này đã làm lộ rõ một xung đột sâu sắc hơn giữa những xác tín của truyền thống Công giáo, đặc biệt về đức tin và lý trí, với một văn hóa tự do thế tục vốn tự trình bày mình là hợp lý, bao dung và hòa nhập, nhưng trên thực tế thường lại không như vậy.
Nguyên nhân trực tiếp xuất phát từ một nhận định mà Đức Bênêđictô đã đưa ra 18 năm trước đó, khi còn là Hồng y Joseph Ratzinger, và thật trớ trêu cũng tại Đại học La Sapienza, ngài trích dẫn nhà triết học khoa học bất khả tri người Mỹ gốc Áo Paul Feyerabend. Feyerabend lập luận rằng vào thời Galileo, “Giáo hội trung thành với lý trí hơn chính Galileo” và rằng khi xem xét các hệ lụy đạo đức và xã hội rộng lớn hơn của khoa học, phán quyết của Giáo hội là “hợp lý và công bình.”
Quan điểm của Đức Hồng y Ratzinger là vụ án Galileo không nên bị giản lược thành một câu chuyện đơn giản về việc Giáo hội chống lại khoa học, như lối diễn giải được hình thành từ thời Khai sáng. Thay vào đó, ngài dùng nó để lập luận rằng các cuộc tranh luận hiện đại về khoa học, lý trí và trách nhiệm phức tạp hơn thế nhiều. Khi trích dẫn Feyerabend (và nhà vật lý, kiêm triết gia người Đức Carl Friedrich von Weizsäcker, người từng thực hiện nghiên cứu hạt nhân cho Đức Quốc xã), ngài cho thấy ngay cả những nhà tư tưởng phi tôn giáo cũng đã mượn trường hợp Galileo để đặt câu hỏi liệu khoa học có phải lúc nào cũng biết tường tận nhất hay không, nhất là khi tiến bộ khoa học có thể dẫn đến những tổn hại nghiêm trọng. Ngài lưu ý rằng Weizsäcker đã xác định "một con đường rất trực tiếp" dẫn từ Galileo đến bom nguyên tử.
Tuy nhiên, các cuộc biểu tình tại La Sapienza đã bỏ qua hoàn toàn quan điểm của Đức Hồng y Ratzinger và thay vào đó biến nó thành cái cớ cho một cuộc phản đối mang nặng tính ý thức hệ, cho rằng đức tin chống lại tiến bộ khoa học. Marcello Cini, một giảng viên vật lý cao tuổi dẫn đầu phong trào phản đối, cảnh báo rằng thật "nguy hiểm" khi để Giáo hoàng phát biểu, cáo buộc Đức Bênêđictô tìm cách “khuất phục khoa học” dưới “tính duy lý giả tạo của giáo điều tôn giáo.” Theo ông, chuyến viếng thăm này đe dọa sự tự chủ của cả văn hóa lẫn trường đại học.
Bên cạnh những phản đối liên quan đến việc Đức Bênêđictô nhắc đến Galileo, các nhà phê bình còn cho rằng một bài diễn văn của giáo hoàng tại một học viện công lập, thế tục là điều “không thích hợp”, viện dẫn tính độc lập lâu đời của La Sapienza, bất kể đến nguồn gốc của trường này do giáo hoàng thành lập. Tổng cộng có 67 giáo sư, trong số khoảng 4.500 giảng viên và nhà nghiên cứu của trường, ký tên vào một bức thư phản đối chuyến thăm, trong khi có khoảng 100 sinh viên xuống đường biểu tình.
Thế nhưng, chính trong bài diễn văn mà ngài chưa bao giờ trực tiếp đọc, Đức Bênêđictô đã tiên liệu chính những phản đối như thế. Ngài nhấn mạnh rằng cả giáo hoàng lẫn đại học đều cùng chia sẻ một cam kết đối với chân lý, dù theo những phương pháp khác nhau. Ngài viết, giáo hoàng không áp đặt niềm tin "theo cách độc đoán," nhưng cống hiến truyền thống luân lý và trí thức của Giáo hội cho lý trí công luận (public reasoning). Về phần mình, đại học theo đuổi chân lý thông qua lý trí, bắt nguồn từ lối đặt vấn đề kiểu Socrate và sự tương tác lịch sử giữa đức tin và lý trí.
Ngài cảnh báo chống lại việc giản lược lý trí thành công cụ thuần túy hoặc chủ nghĩa thực chứng khoa học, từ đó đánh mất nhãn quan đặt ra các câu hỏi sâu xa hơn về ý nghĩa và sự thiện. "Sự thiện nào làm cho chúng ta trở nên chân thật?" Đức Bênêđictô đặt vấn đề. “Chân lý làm cho chúng ta nên tốt lành, và sự tốt lành chính là chân lý. Đây là niềm lạc quan sống động trong đức tin Kitô giáo, bởi vì đức tin ấy đã được ban tặng thị kiến về Logos, về Lý Trí sáng tạo, mà trong mầu nhiệm Nhập thể của Thiên Chúa đã đồng thời mặc khải chính mình là sự Thiện, là chính sự Thiện hảo.”
Sau cùng, ngài nhấn mạnh rằng cả giáo hoàng lẫn đại học đều phải gìn giữ một “sự nhạy bén trước chân lý”, khuyến khích con người, đặc biệt là trong đời sống học thuật, tiếp tục tìm kiếm chân lý luân lý và thiêng liêng, ngay cả khi gặp nhiều thử thách. Ngài cảnh báo: "Mối nguy cho thế giới phương Tây hiện nay là con người, chính vì xét đến sự vĩ đại của trí tuệ và quyền năng của mình, có thể đầu hàng trước câu hỏi về chân lý. “Và điều này đồng thời có nghĩa là cuối cùng lý trí sẽ sụp đổ dưới áp lực của những lợi ích cục bộ và dưới sức quyến rũ của tính thực dụng, buộc phải thừa nhận đó như là tiêu chuẩn tối hậu.”
Viết trên nhật báo L’Osservatore Romano, nhà toán học Giorgio Israel của Đại học La Sapienza bảo vệ Đức Bênêđictô, chỉ ra nghịch lý ở chỗ những người viện dẫn lời bảo vệ tự do ngôn luận nổi tiếng của Voltaire lại phản đối quyền được lên tiếng của Đức Giáo hoàng. Ông nhận xét rằng các đại học của Ý mở cửa cho mọi hình thức biểu đạt, mà dường như, ngoại trừ tiếng nói của Đức Giáo hoàng.
Ông Israel viết, giá như những người biểu tình chịu khó đọc toàn bộ bài diễn văn của Đức Bênêđictô, vì chủ đề của nó chính là cuộc khủng hoảng niềm tin vào chính khoa học, và bài viết đã trích dẫn sự thay đổi thái độ đối với vụ án Galileo như một ví dụ.
Chính trị học thuật, chủ nghĩa bài giáo sĩ thâm căn cố đế, và giới báo chí Ý phần lớn mang luận điệu thù nghịch cũng góp phần tạo nên cuộc xung đột này. Nhưng sự trớ trêu sâu xa hơn vẫn tồn tại: những người cáo buộc Đức Bênêđictô chống lại phương pháp khoa học rốt cuộc lại tái hiện chính sự bất khoan dung mà họ gán cho Giáo hội — bịt miệng một tiếng nói mà họ không đồng tình.
Như ông Israel nhận định, biến cố đó phơi bày một khuynh hướng trong văn hóa thế tục “không tranh luận, mà là ma quỷ hóa; không thảo luận, nhưng tạo ra những quái vật.” Theo nghĩa đó, nỗ lực ngăn chặn bài diễn văn của Đức Giáo hoàng không chỉ là một thất bại về văn hóa, mà còn về mặt dân sự.
Cách Đức Giáo hoàng Lêô XIV chọn để nhắc lại, hoặc có thể không nhắc lại, việc hủy bỏ chuyến viếng thăm của Đức Bênêđictô sẽ được theo dõi rất sát sao.
Đức Thánh Cha sẽ dành trọn buổi sáng ngày 14 tháng 5 tại Đại học La Sapienza, đọc diễn diễn văn lúc 11 giờ 30 phút sáng tại Aula Magna, sau lời chào mừng và một cuộc gặp riêng với viện trưởng. Chương trình bao gồm giờ cầu nguyện tại nhà nguyện của trường đại học, lời chào mừng của sinh viên, và nghi thức khánh thành tấm bia lưu niệm, trước khi ngài rời đi vào lúc 12 giờ 30.
Nguồn: ncregister
