ĐỨC TỔNG GIÁM MỤC GALLAGHER: TRONG THỬ THÁCH NGHIÊM TRỌNG ĐỐI VỚI TRẬT TỰ THẾ GIỚI, CÁC TÔN GIÁO CÓ THỂ GÓP PHẦN KIẾN TẠO HÒA BÌNH

Chuyển ngữ: Lm. Titô Trần Nguyên Lãm

WHĐ (01/10/2026) - Đức Tổng Giám mục Paul Richard Gallagher và Đức Hồng y Baldo Reina nhấn mạnh đóng góp của các cộng đoàn tôn giáo vào việc kiến tạo hòa bình tại một hội nghị ở Rôma, đồng thời đề cao tự do tôn giáo và việc tôn trọng phẩm giá con người, cũng như bác bỏ việc sử dụng đức tin để biện minh cho chiến tranh.

Tại Hội nghị “Tôn giáo và ngoại giao” diễn ra ở Rôma ngày 29 tháng 9, Đức Tổng Giám mục Paul Richard Gallagher, Bộ trưởng Bộ Quan hệ với các Quốc gia và Tổ chức Quốc tế, nhấn mạnh khả năng của các cộng đoàn tôn giáo trong việc tác động đến lương tâm và làm dịu những căng thẳng giữa các dân tộc, đồng thời cảnh báo việc biến đức tin thành một biểu ngữ gây chia rẽ.

Hội nghị do tổ chức Carità Politica tổ chức nhân dịp kỷ niệm 30 năm thành lập, diễn ra trong ba ngày tại Palazzo San Calisto và kết thúc vào ngày 30 tháng 9.

Tổ chức này đã công bố một văn kiện cam kết thúc đẩy các cuộc trao đổi văn hóa và những hoạt động chung nhằm khơi lại đối thoại và đưa các dân tộc xích lại gần nhau. Tổ chức cũng dự định triệu tập các vị lãnh đạo tôn giáo trong những tháng tới để biến những cam kết này thành những hành động cụ thể.

Theo lời kêu gọi được đưa ra, đây là thời điểm cần tạo động lực mới cho châu Âu, để truyền thống tôn giáo từng góp phần hình thành nền văn hóa và đời sống của lục địa này tiếp tục là một phần của phẩm chất châu Âu. Những lời kêu gọi này rõ ràng vang vọng các sứ điệp của Đức Thánh cha Lêô XIV, đặc biệt là những gì ngài đã nói tại Metz trong chuyến tông du mới đây tại Pháp.

Phiên họp chiều thứ Ba kết thúc với bài phát biểu của Đức Tổng Giám mục Gallagher. Điểm khởi đầu trong suy tư của ngài là: trong một thế giới đa cực, ảnh hưởng của tôn giáo không suy giảm, nhưng đã chuyển dịch.

Theo ngài, hiện tượng này không nên bị xem – như thường xảy ra – là một vấn đề, đặc biệt là vấn đề liên quan đến trật tự hay an ninh công cộng; trái lại, cần nhìn nhận hiện tượng ấy với tinh thần thực tế.

Không giản lược việc thuộc về một tôn giáo thành một biểu ngữ

“Chính từ viễn tượng này, chứ không phải từ cách tiếp cận nhằm kiềm chế, mà tôi cho rằng cần nhìn nhận mối tương quan giữa các tôn giáo và ngành ngoại giao,” vị đại diện ngoại giao Tòa thánh nhấn mạnh.

Ngài nhắc lại những hoạt động tưởng niệm nhân dịp tưởng niệm các vụ khủng bố ngày 11 tháng 9 năm 2001, đồng thời nói rằng không thể im lặng trước những bóng tối do một hành vi được thực hiện qua sự xuyên tạc tôn giáo gây ra. Tuy nhiên, ngài cũng nhấn mạnh rằng “sẽ là một sai lầm nếu từ đó đưa ra một phán xét về các tôn giáo nói chung.”

Đức Tổng Giám mục Gallagher nói rằng việc thuộc về một tôn giáo không được giản lược thành “một biểu ngữ phân biệt chúng ta với họ.” Ngài nói: “Không bao giờ có thể đồng nhất tuyệt đối giữa sắc tộc hay một dân tộc như một bên, với việc thuộc về một tôn giáo như bên kia. Mỗi khi sự đồng nhất này được rao giảng, tôn giáo không còn là câu trả lời cho vấn nạn về ý nghĩa cuộc sống, mà trở thành một phép đếm những người ở bên này.”

Theo Đức Tổng Giám mục, “liều thuốc giải độc không phải là làm suy yếu các căn tính, nhưng là làm cho các căn tính ấy trưởng thành: chúng ta chỉ có thể thực sự đối thoại khi biết mình là ai, vững vàng trong những xác tín của mình, đồng thời cởi mở để hiểu những xác tín của người khác.”

Tự do tôn giáo, thước đo mức độ tự do của một xã hội

Đức Tổng Giám mục Gallagher khẳng định các cộng đoàn tôn giáo là những chủ thể mang trong mình “những sức mạnh luân lý”, đem lại những điều thiện ích cho toàn xã hội. Theo ngài, đây là những nguồn lực mà ngành ngoại giao nên biết tận dụng để làm dịu căng thẳng, ngăn ngừa sự cực đoan hóa và thúc đẩy một nền văn hóa tôn trọng lẫn nhau.

Tuy nhiên, ngài nói thêm, điều kiện là các cộng đoàn ấy phải được tự do, không bị “huy động để phục vụ một quyền lực”; nếu không, họ sẽ trở thành một công cụ. “Tự do tôn giáo hay tự do tín ngưỡng là phép thử đối với việc tôn trọng tất cả các quyền con người khác, bởi vì tự do này vừa là sự tổng hợp, vừa là nền tảng then chốt của các quyền ấy.”

Những vi phạm quyền này thường dựa trên quan niệm coi tôn giáo chỉ là một vấn đề hoàn toàn riêng tư, trong khi thực tế không phải như vậy. Vì thế, việc công khai tuyên xưng đức tin phải được bảo đảm, bởi “tự do tôn giáo không phải là một đặc quyền dành cho những người có niềm tin.”

Đức Tổng Giám mục Gallagher tiếp tục: “Bất cứ ai bảo vệ tự do tôn giáo của một người khác, bất kể người ấy thuộc tôn giáo nào, thực ra cũng đang bảo vệ tự do của chính mình; và một xã hội không còn nhận ra giới hạn ấy sẽ không trở nên trung lập hơn, nhưng chỉ trở nên kém tự do hơn.”

Đề cao đóng góp của các cộng đoàn tôn giáo cho hòa bình

Đức Tổng Giám mục Gallagher cũng suy tư về hoạt động ngoại giao của Tòa thánh, vốn dựa trên sức mạnh của sự thuyết phục nhằm góp phần tạo nên những điều kiện để hòa bình trở thành khả thể.

Công việc này được nâng đỡ bởi một mạng lưới rộng lớn không ngừng bảo vệ và cổ võ phẩm giá con người trong tất cả các chiều kích. Chính điều này đã góp phần ngăn ngừa bạo lực, “bởi vì điều đó có nghĩa là loại bỏ nhiều nguyên nhân gây ra bạo lực.”

Về phần các cộng đoàn tôn giáo, Đức Tổng Giám mục nói thêm, đóng góp của họ cho hòa bình vẫn chưa được đánh giá đầy đủ. Mặc dù họ không phải là những chủ thể của luật quốc tế, không ngồi tại các bàn đàm phán và không ký kết các hiệp ước, họ có khả năng nói với lương tâm con người – một khả năng có giá trị vô cùng lớn.

Trong thời điểm trật tự quốc tế đang trải qua một trong những thử thách nghiêm trọng nhất kể từ thời kỳ hậu chiến, Đức Tổng Giám mục Gallagher lấy làm tiếc nhận xét rằng một nhiệm vụ căn bản là phải làm sáng tỏ ý nghĩa mà mỗi người gán cho những lời mình nói.

Theo ngài, đây là bước đầu tiên hướng tới điều mà Đức Thánh Cha mô tả là điều kiện cho mọi cuộc gặp gỡ đích thực. Với nền tảng ấy, cùng với một thái độ khiêm tốn và can đảm, có thể tránh được những hiểu lầm, và nền hòa bình đích thực giữa các quốc gia sẽ dễ dàng được theo đuổi hơn.

Giải trừ vũ khí trong ngôn ngữ

Ngôn ngữ chính là trọng tâm bài phát biểu của Đức Hồng y Baldo Reina, Đại diện Đức Thánh Cha tại Giáo phận Rôma.

Đức Hồng y nói: “Giải trừ vũ khí chắc chắn có nghĩa là hạ vũ khí, nhưng trước hết là giải phóng các quan hệ quốc tế khỏi xác tín rằng sức mạnh là thước đo tối hậu và quyết định của các mối quan hệ giữa các dân tộc.” Theo ngài, điều đó có nghĩa là “khôi phục cho lời nói, đàm phán và các thể chế quốc tế khả năng ngăn chặn những điều không thể cứu vãn.”

Các tôn giáo mang một trách nhiệm to lớn trong vấn đề này, bởi khả năng kiến tạo tình huynh đệ của họ. Vì thế, điều thiết yếu là phải giải trừ vũ khí trong ngôn ngữ, phải “loại bỏ danh Thiên Chúa khỏi luận lý của chiến tranh” và “bác bỏ mọi nỗ lực nhằm trao cho hận thù một sự chính danh mang tính tôn giáo.”

Đàm phán không phải là một hình thức yếu đuối

Đức Hồng y Reina tiếp tục: “Diễn từ tôn giáo, khi vẫn trung thành với nguồn cội của mình, nhắc nhở chúng ta rằng không một dân tộc nào là tuyệt đối, không quốc gia nào có thể biến mình thành một ngẫu tượng, và không căn tính nào có thể khẳng định chính mình bằng cách phủ nhận người khác.”

Đức Hồng y suy tư về ơn gọi phổ quát của Rôma, một ơn gọi “phải được thể hiện trên các đường phố, trong các giáo xứ, trường học, những sáng kiến xã hội và trong việc đón tiếp người khác.” Ngài đặc biệt nhấn mạnh đến các vùng ngoại vi, những “tiền đồn cuối cùng của sự gần gũi”, nơi các tôn giáo thường đóng một vai trò quý giá.

Ngài nhấn mạnh: “Đây cũng là ngoại giao: kiên nhẫn xây dựng những mối liên kết ở nơi mà kết cấu xã hội có nguy cơ bị xé rách.” Theo ngài, đàm phán là một hành vi của trách nhiệm, “chứ không phải một hình thức yếu đuối”; và việc hoán cải hướng đến hòa bình đòi hỏi phải “phân biệt sự trung gian với thái độ đánh đồng về mặt luân lý.”

Rôma phải tiếp tục là một phòng thí nghiệm về sự chung sống

Trong bối cảnh sức mạnh một lần nữa dường như muốn đặt mình lên trên pháp luật, cần bảo vệ những không gian của khả thể, Đức Hồng y, Đại diện Đức Thánh Cha, kết luận. Đó là những nơi sự khác biệt có thể được biến đổi từ những ranh giới chia cách thành những cơ hội để hiểu biết lẫn nhau.

Theo nghĩa này, “chính Rôma cũng phải tiếp tục học hỏi: từ thế giới, từ các Giáo hội chị em, từ những truyền thống tôn giáo khác, từ các dân tộc, người di cư, người nghèo và tất cả những ai không ngừng kêu gọi hòa bình và công lý.”

Để mang lại ý nghĩa cụ thể cho từ “hòa bình”, Đức Hồng y bày tỏ hy vọng Rôma sẽ sử dụng vai trò trung tâm của mình để tạo nên một không gian hiếu khách, tiếp tục là một phòng thí nghiệm hữu ích và một xưởng hoạt động sinh động, nơi con người có thể học “nghệ thuật chung sống trong hòa bình, nghệ thuật đối thoại khả thi và nghệ thuật thực thi công lý nhằm cổ võ phẩm giá của mỗi người.”

Theo Giáo sư Carlo Torti, Giám đốc Đơn vị Bệnh truyền nhiễm thuộc Quỹ Bệnh viện Gemelli, Rôma có thể là nơi để học hỏi điều này.

Ông trình bày dự án của trường đại học tại châu Phi, qua đó hỗ trợ 40 quốc gia trên lục địa này, phối hợp chặt chẽ với Bộ Ngoại giao Italia. Ông nhấn mạnh rằng “sức khỏe không biết đến biên giới”, đồng thời nói thêm rằng thách đố căn bản là “xây dựng những mối liên kết và kiến tạo cộng đồng.”

Nhu cầu cấp thiết về sự hợp tác cũng được minh chứng cụ thể qua những chia sẻ của Đại sứ Angôla tại Tòa thánh, ông Carlos Alberto Saraiva De Carvalho Fonseca. Ông nhắc lại chuyến Tông du của Đức Thánh cha Lêô XIV tới Angôla và nhiều hoa trái tốt đẹp cũng như những chuyển biến tích cực mà chuyến viếng thăm đã khơi lên.

Đại sứ Thổ Nhĩ Kỳ tại Tòa thánh, ông Fahrettin Altun, nói về tầm quan trọng của việc nhìn nhận các tôn giáo như một nguồn lực để cổ võ phẩm giá con người, thay vì coi chúng như một di sản của quá khứ luôn dễ dàng bị loại bỏ.

Ông nói: “Phẩm giá con người phải được đặt trước những căn tính chính trị của chúng ta. Ngoại giao là nghệ thuật nhìn nhận sự hiện hữu của người khác. Chỉ có đối thoại chân thành mới có thể bảo đảm sự chung sống hài hòa.”

Ông Brian Francis Burch, Đại sứ Hoa Kỳ tại Tòa thánh, tái khẳng định vai trò của nền dân chủ, một nền dân chủ được nuôi dưỡng bởi các giá trị đức tin và tạo nên nền tảng để xây dựng những mối quan hệ tốt đẹp giữa các quốc gia.

Tác giả: Antonella Palermo (vaticannews.va) 

Nguồn: hdgmvietnam.com