ĐỨC HỒNG Y PAROLIN: PHÁP LUẬT PHẢI ĐIỀU PHỐI TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ XÓA BỎ BẤT BÌNH ĐẲNG

Chuyển ngữ: Lm. Titô Trần Nguyên Lãm

WHĐ (23/10/2026) - Quốc vụ khanh Tòa thánh khai mạc năm ngày hội nghị nhân kỷ niệm 150 năm thành lập Phân khoa Giáo luật thuộc Đại học Giáo hoàng Gregoriana tại Rôma, đồng thời đề cập đến pháp luật và các công nghệ mới, dựa trên Thông điệp Magnifica humanitas của Đức Thánh Cha lêô XIV.

Thứ Ba, ngày 20 tháng 10, tại Rôma, Đức Hồng y Pietro Parolin, Quốc vụ khanh Tòa thánh, đã trình bày một bài suy tư sâu rộng về Chương V của Thông điệp Magnifica humanitas, với tựa đề “Văn hóa quyền lực và nền văn minh tình yêu”, mở đầu cho chuỗi năm ngày hội nghị và thảo luận nhân dịp kỷ niệm 150 năm thành lập Phân khoa Giáo luật thuộc Đại học Giáo hoàng Gregoriana.

Đức Hồng y, từng là cựu sinh viên của phân khoa này, đã nói về tầm quan trọng của luật pháp quốc tế dưới ánh sáng Thông điệp đầu tiên của Đức Thánh cha Lêô XIV.

Ngài mở đầu bằng việc giải thích rằng mục tiêu của đại học trong việc đào tạo các chuyên gia luật không chỉ là chuẩn bị cho họ trở thành “người diễn giải các văn bản pháp luật hay chuyên viên về thủ tục”, nhưng còn là “người bảo vệ tính hợp pháp” và “người hướng dẫn những hành vi thuộc các mối tương quan giữa con người với nhau, và trong trường hợp cụ thể này, thuộc đời sống đức tin và sự thuộc về Giáo hội”.

Đức Hồng y tiếp tục giải thích rằng đây chính là “ranh giới giữa những tham vọng hữu hạn của con người và quyền năng tình yêu của Thiên Chúa”, một lĩnh vực thường xuyên trở thành nơi tranh chấp, trong đó “quan niệm về pháp luật như một công cụ thực thi quyền lực phải đối diện với thực tế rằng pháp luật đồng nghĩa với công lý, và vì thế là hàng rào ngăn chặn tình trạng bất hợp pháp, áp bức và việc sử dụng vũ lực như một nguyên tắc, chỉ nhằm loại trừ những người dễ bị tổn thương nhất và không có khả năng tự vệ”.

Pháp luật, tính hợp pháp và công lý

Tại Đại thính đường của trường đại học, Đức Hồng y Parolin nhấn mạnh rằng pháp luật, tính hợp pháp và công lý gắn liền với “đời sống thường nhật” của chúng ta, đồng thời “là những yếu tố quyết định các mối tương quan giữa cá nhân, cộng đồng và các dân tộc”. Những yếu tố này “thiết lập các giới hạn, mở ra những khả năng, điều phối hiện tại và cũng giúp chúng ta hình dung về tương lai”.

Vì thế, trong mọi thời đại, “những suy tư được triển khai, các cuộc tranh luận được mở ra, và những quy chuẩn cần thiết cho các mối tương quan bên trong cũng như giữa các quốc gia được xác lập” xoay quanh ý nghĩa của các khái niệm ấy.

Huấn quyền của Giáo hội nhìn nhận lĩnh vực pháp luật như “một tiến trình không ngừng phát triển”, tiến trình mà “trong mỗi giai đoạn lịch sử” điều chỉnh và định hình các mối tương quan, đồng thời bảo đảm tính liên tục của chúng.

Điều này đặc biệt rõ nét ngày nay qua những “lời hứa” của “các công nghệ mới”. Như Đức Thánh cha Lêô XIV viết trong Thông điệp Magnifica humanitas, những công nghệ này, “theo một nghĩa nào đó, có thể là hình thức con người tham dự vào hành vi sáng tạo của Thiên Chúa”.

“Vì thế, các nhà phát triển phải gánh vác một trách nhiệm đặc biệt về luân lý và thiêng liêng”, Đức Hồng y nhận định. Bởi lẽ, cần phải “xác minh xem quyền lực của các hạ tầng kỹ thuật số và những thuật toán có thực sự thúc đẩy sự tham gia và tinh thần trách nhiệm, bảo vệ những người dễ bị tổn thương nhất, bảo đảm sự tiếp cận công bằng đối với các cơ hội và luôn hướng đến công ích hay không”.

Tiến bộ và phẩm giá con người

Đức Hồng y Parolin lưu ý rằng nếu Thông điệp Rerum Novarum của Đức Giáo hoàng Lêô XIII tập trung vào việc bảo vệ phẩm giá con người trước cuộc Cách mạng Công nghiệp, thì Magnifica humanitas triển khai phân tích trong bối cảnh cuộc cách mạng kỹ thuật số và trí tuệ nhân tạo.

Ngài nhắc lại lời kêu gọi của Đức Thánh cha Lêô XIV, theo đó không được “biến công trình tạo dựng thành đối tượng để khai thác, và biến con người thành những bánh răng trong một hệ thống được thiết kế để ngày càng đạt hiệu suất cao hơn”; đồng thời cần “áp dụng những công cụ điều tiết thích hợp, có khả năng bảo vệ công lý và kiềm chế những tác động bóp méo do quyền lực công nghệ gây ra”.

Đức Hồng y Parolin trình bày diễn từ khai mạc. (© A. Di Bussolo)

Tác động của những đổi mới công nghệ

Trong Chương V của Thông điệp, Đức Thánh Cha xem xét “tác động của các công nghệ mới nổi đối với chiến tranh, cuộc khủng hoảng của chủ nghĩa đa phương, tình trạng xung đột trở thành điều bình thường và những biến đổi rộng lớn hơn”.

Quốc vụ khanh Tòa thánh nhận định rằng đây là những lĩnh vực “đang cho thấy một sự biến đổi thực sự trong các khái niệm như quản trị và vai trò của các thể chế, cả ở cấp quốc gia lẫn quốc tế”.

“Những đổi mới công nghệ, trong đó có trí tuệ nhân tạo, không hề trung lập: chúng có thể gia tăng sự tham gia và công lý, hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng bất bình đẳng, kiểm soát và loại trừ.”

Do đó, chương này đặt ra cho các chuyên gia luật “một thách đố chạm đến chính bản chất của pháp luật, và còn hơn thế nữa, chạm đến chức năng lý tính cũng như tác động xã hội của pháp luật”.

Chương này cũng nêu lên nhiều câu hỏi: “Quy phạm pháp luật còn giữ vị trí nào khi một công nghệ được tạo ra bằng thuật toán, nhân danh hiệu quả, thay thế nền tảng đạo đức và sự hiểu biết luân lý?”; “Làm thế nào pháp luật có thể duy trì chức năng của mình trước việc tự động hóa sức mạnh và các phương thức sử dụng sức mạnh ấy”, kể cả những phương thức “được biện minh nhân danh việc bảo đảm trật tự công cộng trong nước hoặc trên bình diện quốc tế”?

Nói cách khác, liệu chúng ta có thể “ngăn chặn ‘văn hóa quyền lực’ ngày càng chi phối các mối tương quan giữa cá nhân, cộng đồng và các dân tộc” hay không?

Đức Hồng y Parolin nhấn mạnh rằng Thông điệp đề cập đến nhiều nguyên tắc của Học thuyết Xã hội của Giáo hội, chẳng hạn như nguyên tắc sử dụng phổ quát các của cải, nguyên tắc bổ trợ, tình liên đới và công bằng xã hội.

Xây dựng nền văn minh tình yêu

Đức Hồng y nói thêm rằng cần suy xét về cách thức “đặt nền móng cho một ‘nền văn minh tình yêu’ mới, được nâng đỡ bởi một hệ thống pháp luật thực sự dấn thân xây dựng những cơ cấu công lý, như điều kiện tiên quyết để đạt tới công ích”.

Nếu giáo huấn của Thánh Phaolô VI khẳng định rằng nền văn minh tình yêu là “dự án Kitô giáo nhằm xây dựng một xã hội toàn cầu đặt nền tảng trên công lý, hòa bình và tình huynh đệ, đối lập với lối tư duy bạo lực và chia rẽ”, thì trí tuệ nhân tạo “phải phục vụ việc xây dựng gia đình nhân loại phổ quát ấy, nơi mọi người cùng chia sẻ các quyền và nghĩa vụ, và nơi sự gần gũi trong không gian kỹ thuật số thực sự trở thành cơ hội gặp gỡ và chăm sóc lẫn nhau”.

Đức Hồng y Parolin nhấn mạnh rằng mục tiêu này tương phản với thực tế hiện nay, khi “quyền lực công nghệ mang một diện mạo mới, chủ yếu thuộc về khu vực tư nhân”, và vì thế “ngày càng khó nhận diện, quản trị và định hướng quyền lực ấy phục vụ công ích”.

Ba nguyên tắc định hướng

Theo Thông điệp Magnifica humanitas, các chuyên gia luật – và cả các nhà ngoại giao, như Đức Hồng y Parolin nói rõ – có thể góp phần xây dựng “nền văn minh tình yêu”.

Vì thế, các quy định pháp luật cần thể hiện “ba nguyên tắc định hướng chính”.

Thứ nhất, giải giới ngôn từ, nghĩa là sử dụng “ngôn ngữ có khả năng làm trung gian hòa giải”, đồng thời cởi mở với “sự tôn trọng lẫn nhau và đối thoại”. Đức Hồng y Parolin lưu ý rằng ngoại giao cũng đảm nhận vai trò này.

Thứ hai, đặt mình vào viễn tượng của các nạn nhân. Điều này có nghĩa là “nhìn đến nỗi đau của các cộng đồng dân sự, những người phải di dời, những người tị nạn” và những “nạn nhân bị các cuộc xung đột tàn phá”.

Sau cùng, nuôi dưỡng một thái độ hiện thực lành mạnh. Trong “ngôn ngữ của quan hệ quốc tế”, điều này có nghĩa là không giản lược “chính trị thành luân lý, cũng không phó mặc chính trị cho bạo lực”. Thay vào đó, cần tìm kiếm “những con đường thực tiễn để hòa bình không chỉ còn là một lời nói suông: các thể chế đáng tin cậy, những bảo đảm có thể kiểm chứng, các cuộc thương lượng kiên trì và việc ngăn ngừa xung đột”.

Đại học Giáo hoàng Gregoriana tại Rôma.

Cùng nhau trở thành một thân thể

Tóm lại, Đức Hồng y nhấn mạnh rằng “nền văn minh tình yêu đối lập với văn hóa quyền lực bằng cách theo đuổi công lý và xây dựng những thể chế hữu hiệu”, đồng thời sử dụng “các công cụ đặc thù của pháp luật, kiên trì xây dựng và kiểm chứng những tác động của chúng”.

Vì lý do đó, Đức Thánh cha Lêô XIV mời gọi mọi người “trở thành một thân thể, cùng hoạt động như một hệ thống”.

Tuy nhiên, Đức Hồng y Parolin nhận xét rằng “các tiến trình đổi mới và nghiên cứu khoa học ngày càng không nhận được sự đáp ứng tương xứng trong hành động hoặc phản ứng của các thể chế nhà nước”, bởi chúng đang nằm chắc trong tay những “tác nhân tư nhân, thường hoạt động xuyên quốc gia, sở hữu nguồn lực và năng lực can thiệp lớn hơn nhiều chính phủ”.

Trong nội bộ các quốc gia, những yếu tố nền tảng của quản trị cũng đang “rơi vào khủng hoảng về nội dung”, ngài nhấn mạnh. Những khái niệm như “chủ quyền, biên giới lãnh thổ, nhà nước pháp quyền, sự phân chia quyền lực và thứ bậc các nguồn luật ngày càng mất đi khả năng giới hạn việc thực thi quyền lực”, Đức Hồng y giải thích.

Hơn nữa, ngày càng phổ biến quan niệm cho rằng để bảo đảm trật tự bên trong các quốc gia, việc thực thi quyền lực một cách hiệu quả đồng nghĩa với việc độc quyền sử dụng vũ lực. Trên bình diện quốc tế, điều này thể hiện rõ qua “cuộc khủng hoảng của hệ thống đa phương”.

Đặc biệt trong quan hệ quốc tế, “sự thất bại hoặc đóng góp hạn chế của pháp luật trong việc quản trị không gian kỹ thuật số và các thuật toán làm bộc lộ rõ ‘văn hóa quyền lực’, cả trong việc thực thi quyền lực lẫn trong thái độ của con người”.

Theo Đức Hồng y Parolin, nền văn hóa này phát triển thông qua khối lượng thông tin khổng lồ có khả năng định hình dư luận, cũng như sự tập trung quyền kiểm soát vào những phương thức và cơ cấu sử dụng việc thu thập, lưu trữ và quản lý dữ liệu để dự đoán, tác động và quyết định hành vi con người.

Ngoài ra, “các công nghệ mới” còn ảnh hưởng đến khả năng của chúng ta trong việc nhận thức các hiện tượng, đánh giá tác động và triển khai những phản ứng thích hợp – hoặc không có hành động chống lại chúng – như đang xảy ra với “việc tự động hóa các công nghệ vũ khí”.

Vượt ra ngoài lý thuyết chiến tranh chính nghĩa

Ngày nay, “quan niệm cho rằng xung đột là công cụ duy nhất để điều hành các mối tương quan giữa cá nhân, cộng đồng và quốc gia đã ăn sâu vào nhận thức”, Quốc vụ khanh Tòa thánh khẳng định.

“Điều này khiến chiến tranh dường như trở thành chuyện bình thường, đồng thời che khuất những nguyên nhân, phương thức tiến hành và hậu quả của nó.”

Vì thế, trong Thông điệp Magnifica humanitas, Đức Thánh cha Lêô XIV cho rằng cần vượt ra ngoài lý thuyết “chiến tranh chính nghĩa”, vốn quá thường xuyên bị viện dẫn để biện minh cho bất kỳ cuộc chiến nào, đồng thời vẫn duy trì quyền tự vệ chính đáng theo nghĩa chặt chẽ nhất.

Đức Hồng y Parolin nói tiếp rằng “sức hủy diệt của các loại vũ khí hiện đại và tính khó lường của những phát triển công nghệ khiến chúng ta không thể kiềm chế các hậu quả của một cuộc xung đột hoặc giữ cho nó nằm trong những giới hạn của công lý”.

Quản trị trí tuệ nhân tạo - AI

Trước một công nghệ ngày càng tách rời khỏi mọi yếu tố khác để đạt đến mức độ tự chủ hoàn toàn, gần như trở thành một hình thức thống trị, “pháp luật, luật định và các quy định chỉ chính đáng khi có khả năng quản lý được các tình huống”, Đức Hồng y tóm lược.

Một quy phạm pháp luật có tính chính đáng “vì đó là công cụ cụ thể nhằm bảo đảm sự hiện hữu, tự do và các mối tương quan của con người”.

Tuy nhiên, nếu các quyết định của các nhà lập pháp hoặc thẩm phán được giao cho một hệ thống dự đoán dựa trên thuật toán, thì nguyên tắc căn bản đòi hỏi các quyết định pháp lý phải có lý lẽ và được giải trình sẽ bị phá vỡ. Khi ấy, “‘văn hóa quyền lực’ mà Đức Thánh cha Lêô XIV đề cập sẽ thắng thế”, biến pháp luật thành một kỹ thuật điều tiết không còn chiều kích công lý đúng nghĩa.

Vì thế, Đức Hồng y Parolin kết luận, cần phải “xây dựng những quy tắc giúp quản trị hiện tượng trí tuệ nhân tạo”, qua đó xóa bỏ “những bất bình đẳng” và mở ra không gian cho “một nền công lý lớn lao hơn”.

Ban Biên tập Vatican News (vaticannews.va) 

Nguồn: hdgmvietnam.com